Papier bezkwasowy — dlaczego książki z XVII wieku przetrwały setki lat, a te z XX wieku rozsypują się w rękach?
.png){kind=icon}
W każdej dużej bibliotece jest magazyn, do którego czytelnicy nie mają wstępu. I niekoniecznie dlatego, że trzyma się tam najcenniejsze zbiory. Czasem trafiają tam po prostu książki, które zaczynają się rozpadać.
Co ciekawe, nie zawsze są to najstarsze egzemplarze. Rękopis czy druk sprzed czterystu lat może nadal mieć mocne, elastyczne karty. Tymczasem książka z lat trzydziestych, gazeta z pięćdziesiątych albo podręcznik z siedemdziesiątych potrafią kruszyć się przy zwykłym przewracaniu stron. Papier brązowieje od krawędzi, staje się sztywny i pęka jak suchy liść.
Nie chodzi wyłącznie o sposób przechowywania. Duża część problemu zaczyna się znacznie wcześniej — już na etapie produkcji papieru.
Powolny pożar w bibliotekach
Przez stulecia papier robiono głównie z tkanin, przede wszystkim lnianych i bawełnianych. Produkcja była powolna i kosztowna, ale taki papier miał ogromną zaletę: był stosunkowo trwały i nie miał silnej tendencji do chemicznego niszczenia samego siebie.
W XIX wieku sytuacja się zmieniła. Drukowano coraz więcej, a materiałów zaczęło brakować. Przemysł potrzebował surowca tańszego i dostępnego w ogromnych ilościach, więc coraz częściej sięgano po drewno. Dodatkowo zmieniła się też technologia zaklejania papieru, czyli zabezpieczania go przed nadmiernym wsiąkaniem atramentu. Popularne stało się stosowanie żywicy i ałunu. I właśnie tu zaczyna się kłopot.
Papier tworzony w taki sposób ma kwaśny odczyn. Kwasy stopniowo rozrywają długie łańcuchy celulozy, z których zbudowane są włókna papieru. Najpierw arkusz traci elastyczność. Potem robi się kruchy. W końcu wystarczy zgięcie albo mocniejsze dotknięcie, żeby fragment strony się odłamał. Proces jest tak powolny, że przez lata prawie go nie widać. Dopiero po kilku dekadach skutki stają się oczywiste.
Dlatego problem kwaśnego papieru bywa porównywany do powolnego pożaru: książka nie płonie, ale jej materiał przez całe dziesięciolecia stopniowo traci swoją strukturę.
Do tego dochodzi lignina — naturalny składnik drewna odpowiadający między innymi za jego sztywność. Pod wpływem światła i tlenu zachodzą w niej reakcje, które powodują żółknięcie i ciemnienie papieru. To jeden z powodów, dla których gazeta zostawiona na słońcu szybko zmienia kolor.
Papier bezkwasowy powstał właśnie po to, żeby ograniczyć te procesy.
Co właściwie znaczy „bezkwasowy”? ISO 9706
Samo słowo „bezkwasowy” na opakowaniu niewiele mówi, jeśli nie wiadomo, według jakich kryteriów papier został oceniony. Jednym z najważniejszych punktów odniesienia jest ISO 9706, międzynarodowa norma dotycząca trwałości papieru przeznaczonego na dokumenty. W praktyce bierze ona pod uwagę kilka rzeczy jednocześnie.
Po pierwsze, odpowiednie pH papieru. Arkusz nie powinien mieć kwaśnego odczynu, który przyspiesza degradację celulozy.
Po drugie, rezerwę alkaliczną. Do papieru dodaje się związki, najczęściej węglan wapnia, które działają jak chemiczny bufor. Jeśli z czasem do papieru przedostaną się kwasy z otoczenia, rezerwa alkaliczna pomaga je neutralizować.
Po trzecie, kontrolowana jest liczba kappa, związana z obecnością składników podatnych na utlenianie, w tym pozostałości ligniny.
Po czwarte, papier musi mieć odpowiednią wytrzymałość mechaniczną. Nie wystarczy, że dobrze zachowuje się chemicznie — kartki trzeba jeszcze móc normalnie przewracać.
To ważne rozróżnienie. Trwałość papieru nie zależy od jednej cechy. Dobry papier archiwalny musi jednocześnie opierać się starzeniu chemicznemu i zachować odpowiednią wytrzymałość.
„Bezdrzewny” nie znaczy „bez drewna”
To jedno z bardziej mylących określeń w branży papierniczej. Jeśli w karcie technicznej widzisz angielskie woodfree albo polskie „bezdrzewny”, łatwo pomyśleć, że papier nie został wyprodukowany z drewna. Najczęściej jest dokładnie odwrotnie: papier bezdrzewny nadal powstaje z drewna.
Określenie dotyczy sposobu przygotowania masy papierniczej. W masie chemicznej usuwa się znaczną część ligniny, zamiast pozostawiać ją we włóknach tak jak w masie mechanicznej. Dlatego „bezdrzewny” lepiej rozumieć jako papier pozbawiony dużej części składników charakterystycznych dla ścieru drzewnego, przede wszystkim ligniny, a nie papier „bez udziału drzew”.
Ma to duże znaczenie dla trwałości. Tani papier gazetowy zawiera dużo składników sprzyjających szybkiemu żółknięciu. Papier wykonany z dobrej jakości masy chemicznej jest pod tym względem znacznie stabilniejszy
Jak sprawdzić, czy papier rzeczywiście jest trwały?
Najlepiej nie zatrzymywać się na haśle reklamowym.
Jeżeli producent deklaruje zgodność z ISO 9706, informacja powinna pojawiać się w dokumentacji technicznej papieru — często w części dotyczącej norm, certyfikatów albo właściwości archiwalnych. W takich kartach łatwo jednak się pogubić. Obok siebie występują certyfikaty dotyczące pochodzenia surowca, sposobu produkcji, wpływu na środowisko i właściwości samego papieru. Nie wszystkie mówią więc o jego trwałości.
Rozpisaliśmy certyfikaty naszego papieru osobno — wraz z informacją, czego każdy z nich rzeczywiście dotyczy: Certyfikaty naszego papieru — co oznacza każdy z nich. Taka wiedza przydaje się zresztą nie tylko przy zakupie u nas. Dzięki niej łatwiej ocenić deklaracje każdego producenta czy sprzedawcy notesów.
Co warto sprawdzić przed zakupem notesu?
Najczęściej podawaną informacją o papierze jest gramatura. To przydatny parametr, ale mówi głównie o masie arkusza. Sama w sobie nie informuje o trwałości. Papier 120 g/m² może być świetnej jakości, ale może też być papierem, który z czasem szybko pożółknie. Warto więc sprawdzić kilka dodatkowych rzeczy.
Czy sprzedawca podaje konkretną normę?
Samo określenie „bezkwasowy” jest deklaracją. Informacja o zgodności z ISO 9706 daje znacznie bardziej konkretny punkt odniesienia.
Czy wiadomo, z jakiej masy wykonano papier?
Jeżeli zależy Ci na trwałości, warto szukać papierów z wysokiej jakości masy chemicznej, o małej zawartości ligniny.
Czy podana jest konkretna nazwa papieru?
To drobiazg, który dużo mówi. Jeśli znasz producenta i nazwę papieru, możesz samodzielnie znaleźć jego kartę techniczną i sprawdzić parametry.
Jak wykonano oprawę?
Najlepszy papier niewiele pomoże, jeśli blok notesu zacznie rozpadać się po krótkim czasie użytkowania. Jeżeli notes ma służyć przez lata, liczy się nie tylko papier, ale również konstrukcja całej książki. Szycie nićmi nie jest dekoracją, tylko częścią trwałej oprawy.
Notesy z papieru bezkwasowego Anima Scripta
Szukając notesu, który przetrwa pokolenia koniecznie sprawdź naszą Księgę Przepisów — drukowana jest na papierze Munken 120 g ze szwedzkiej papierni, zgodnym z normą ISO 9706.